11. september 2001
Það er þriðjudagurinn 11. September klukkan 12:50 á Íslandi árið 2001. Ég vaknaði út sofinn enda ný hættur í sumarvinnu hjá Samskipum og að bíða eftir því að fara aftur á minn gamla vinnustað, Kexverksmiðjuna Frón innan fárra daga. Ég rís upp og sé að sjónvarpið er í gangi. Ég hafði sofnað útfrá því seint um nóttina áður. Var þetta mynd sem var í gangi, eða hvað? Eitthvað undarlegt væp yfir því sem var í gangi í sjónvarpinu. Það var ekki fyrr en að ég heyrði að Bogi fréttamaður sagði að óvíst hvort um væri að ræða slys eða hryðjuverk. Ég stóð og horfði hálf ringlaður á þegar ég sé eldblossann frá hinum turninum. Sá ég í stél af flugvél þarna rétt fyrir sprenginguna?
- Já ég hugsa að hér sé ekki um slys að ræða heldur hryðjuverk, sagði Bogi.
Skömmu síðar var sagt svo frá að flugvél hefði verið flogið á Pentagon. Ég stóð þarna ný vaknaður og horfði á hálf ringlaður á turnana hrynja og hugsaði með mér hvort að það væri ekki fólk inn í turnunum eða hvort það hefði verið búið að koma öllum út. Svo á einhverjum tímapunkti var talað um að farþegaþota hefði hrapað í Pennsylvaniu. Þannig upplifði ég þetta þessar mínútur sem árásirnar áttu sér stað og þar til að turnarnir hrundu. Það er nú það.
Mohammed Atta var fæddur þann 1 september 1968, menntaður arkitekt og byggingaverkfræðingur auk þess sem hann lauk flugnámi í Bandaríkjunum. Hann stundaði framhaldsnám í borgarskipulagi í Þýskalandi og lauk náminu formlega síðla árs 1999 eftir að hafa skrifað lokaritgerð um enduruppbyggingu sögulegra hverfa í sýrlensku borginni Aleppo. Eftir að hafa verið fenginn til liðs við al-Qaeda innritaðist hann í flugskólann Huffman Aviation í Flórída þar sem hann hlaut atvinnuflugmannsskírteini.Skírteinið veitti honum réttindi til að fljúga tveggja hreyfla flugvélum. Eftir að hafa öðlast þessi grunnréttindi keypti hann sér tíma í fullkomnum flughernum í Flórída til þess að æfa sig sérstaklega á stórar farþegaþotur eins og Boeing 747 og 767. Fólk eins og skólafélagar, nágrannar, kennarar og herbergisfélagar lýstu Atta sem afar fámálum, köldum og fjarlægum manni. Hann vakti sjaldnast athygli á sér en eftir á að hyggja mundu nágrannar hans bæði í Hamborg í Þýskalandi og Bandaríkjunum eftir sérstaklega leiðinlegri framkomu hans. Nágrannar hans í Flórída, þar sem hann bjó síðasta árið fyrir árásirnar, sögðu hann hafa verið svipbrigðalausan og gaddakaldan og ekki tekið undir kveðjur á borð við góðan daginn. Carmen Padilla, nágranni hans á hæðinni fyrir ofan, lýsti honum svo: „Hann var svo hrikalega óþægilegur náungi og alls ekki vingjarnlegur.“
Mohammed Atta stjórnaði fyrstu flugvélinni sem flaug í mark eða á norður turn World Trade Center á Manhattan þennan afdrifaríka morgun. Samkvæmt opinberum rannsóknum og símtölum flugfreyja úr vélinni voru flugstjórarnir John Ogonowski og Thomas McGuinness myrtir strax þegar Atta réðist ásamt fleirum inn í flugstjórnarklefann til að taka við stýrinu. Aðrir farþegar og áhöfn voru rekin aftast í vélina með því að beita þeim piparúða og táragasi. Þá var það farþegi að nafni Daniel Lewin. Hann var 31 árs bandarísk-ísraelskur stærðfræðingur og meðstofnandi tæknifyrirtækisins Akamai Technologies. Hann hafði að baki herþjálfun sem yfirmaður í Sayeret Matkal, einni helstu sérsveit ísraelska hersins. Hann hafði verið á fyrsta farrými og ráðist að Atta og öðrum félaga hans við dyr flugstjórnarklefans en ekki gert sér grein fyrir fjölda hryðjuverkamanna í vélinni. Fór það því svo að komið var aftan að Daniel Lewin og hann skorinn á háls. Því fór sem fór og Mohammed Atta stýrði flugvélinni á norðurturn World Trade Center
Marwan al-Shehhi var 23 ára gamall frá Sameinuðu arabísku furstadæmunum og var náinn vinur Mohamed Atta. Þeir höfðu báðir búið og stundað nám í Hamborg í Þýskalandi og sótt flugnám saman í Flórída til þess að undirbúa árásirnar. Þar sem hann var við nám í Þýskalandi lýstu þeir sem þekktu hann, honum sem vinalegum manni sem gekk í vestrænum fötum og leigði gjarnan bíla til að ferðast. Skólafélagar og kennarar eins og þýskukennari hans í Hamborg minntust hans þó einnig sem námsmanns sem átti í miklum erfiðleikum með nám og virtist eiga erfitt með að gera framtíðaráform. Hinsvegar lýstu leigusali hans og nágrannar á Florida honum sem þöglum og hlédrægum. Í slagtogi með Atta þar sem þeir stunduðu nám saman, var mikið um mikið sukk og næturlíf. Að morgni 11. september fór al-Shehhi um borð í flug United Airlines 175 sem var að fljúga frá Boston til Los Angeles. Hann var einn af fimm flugræningjum um borð og var stefnan tekin á suðurturn World Trade Center. Talið er að áform hefðu orðið uppi á milli farþega á United Airlines Flight 175 um að ráðast gegn flugræningjunum, en þeir fengu ekki nægan tíma til að hrinda þeim í framkvæmd áður en vélin skall á suðurturninum. Farþeginn Brian David Sweeney, fyrrverandi orrustuflugmaður í bandaríska sjóhernum, hringdi í móður sína. Hann tjáði henni að vélinni hefði verið rænt og sagði: „Þeir gætu komið hingað aftur. Ég verð kannski að skella á. Við ætlum að reyna að gera eitthvað í þessu.“ Samkvæmt rannsóknarskýrslu 9/11 nefndarinnar ræddu hann og aðrir farþegar það sín á milli að storma inn í stjórnklefann og ná völdum af flugræningjunum. En eins og fyrr segir náðist ekki tími til að ráðast til atlögu og flugvélin flaug inn í suðurturn World Trade Center.
Hani hanjour var 32 ára sád-arabískur hryðjuverkamaður og meðlimur í al-Qaeda. Hann er þekktastur fyrir að hafa verið flugmaður flugræningja sem rændu American Airlines Flight 77 og flugu henni á Pentagon í hryðjuverkaárásunum þann 11. september 2001. Hann lærði einnig flug í Bandaríkjunum, meðal annars í Arizona og Kaliforníu. Hani var almennt lýst af samferðamönnum, nágrönnum og flugkennurum sem hógværum, feimnum, dulnum og óframfærnum og jafnframt sem mjög slökum flugnemanda. Flugkennarar sem kenndu honum í Arizona, Maryland og víðar lýstu honum sem einum versta nemanda sem þeir hefðu haft. Hann átti erfitt með að átta sig á stjórntækjum og talaði afar bjagaða ensku. Hann vakti öryggisáhyggjur en ekki hryðjuverkagrun. Starfsfólk í flugskóla í Phoenix hafði svo miklar áhyggjur af vanhæfni hans að haft var samband við Flugmálastjórn Bandaríkjanna. Þær áhyggjur snerust þó ekki um að hann ætlaði að fremja voðaverk, heldur einfaldlega að hann væri hættulega lélegur flugmaður sem ætti aldrei að hleypa einum upp í loftið. Starfsfólkið lýsti honum samt sem áður sem eins og áður segir, rólegum, kurteisum og mjög hljóðlátum“.
Farþegarnir í flugi 77 vissu ekki að verið væri að nota flugvélar sem sjálfsmorðsvopn. Því var engin mótspyrna veitt gegn flugræningjunum. Á þeim tímapunkti sem þeir hringdu úr vélinni, m.a. Barbara Olson flugfreyja, var World Trade Center nýbúið að verða fyrir árás en farþegarnir áttuðu sig ekki á því að þeirra eigin vél yrði stýrt á byggingu. Því fór sem fór og Flug American Airlines 77 tók stefnuna af leið til Los Angeles í áttina til Washington og var hrapað á Pentagon.
Flugræninginn sem tók við stýrinu á United Airlines Flight 93 var hinn 26 ára Ziad Jarrah frá Líbanon. Ólíkt hinum flugræningjunum sem stýrðu vélunum, eins og Mohamed Atta eða Marwan al-Shehhi, þá átti Jarrah mjög ólíkan bakgrunn. Hann kom úr efnaðri fjölskyldu, hafði lifað frekar veraldlegu lífi í Þýskalandi við nám í flugvélaverkfræði, átti kærustu þar og sýndi ekki sömu strangtrúuðu einkenni og hinir fyrr en hann kynntist hópnum í Hamborg, Atta og félögum. Hann dreymdi alltaf um að verða flugmaður en flughræddir foreldrar hans lögðust gegn því af ótta við að hann myndi lenda í flugslysi.
Árið 1996 flutti hann til Þýskalands til að læra tungumálið og hóf síðar nám í flugvélaverkfræði í Hamborg. Í upphafi dvalarinnar í Þýskalandi sýndi hann engin merki um öfgar. Hann bjó í Greifswald, sótti skemmtistaði og strandpartí og kynntist kærustu sinni, Aysel Şengün, sem var af tyrkneskum ættum. Hann var sá eini af flugræningjunum sem hélt ástarsambandi og nánu sambandi við fjölskyldu sína allt fram á hinstu stundu.
Leiðin inn í Hamborgarhópinn
Breytingin á Jarrah hófst smám saman þegar hann flutti til Hamborgar árið 1997 og fór að sýna stjórnmál og trú mál meiri áhuga. Jarrah fór að sækja Al-Quds moskuna í Hamborg sem var þekkt fyrir að vera suðupottur fyrir róttæka íslamista. Þar kynntist hann lykilmönnum á borð við Mohamed Atta og Marwan al-Shehhi. Þeir hittust oft reglulega og horfðu á myndbönd af heilögu stríði og ræddu heimsbúskapinn og hatursboðskap gegn Bandaríkjunum og Ísrael.
Flug United Airlines 93 fór frá Newark International Airport í New Jersey og stefndi til San Francisco International Airport í Kaliforníu. Ziad Jarra og félagar létu til skarar skríða fljótlega eftir flugtak og var Jarra kominn fljótlega undir stýri. Hins vegar voru farþegar fljótlega búnir að átta sig á hvert stefndi þar sem flugtaki hafði seinkað og einhverjir innanborðs fengið fregnir af því að farþegaþotur hefðu verið notaðar í sjálfsmorðsárásir á tvíburaturnana mínútum áður. Þá vildi til að um borð voru öflugir einstaklingar sem réðust til atlögu við Jarra og félaga. Þeir voru:
Tom Burnett: 38 ára var bandarískur viðskiptamaður sem að talið er vera sá sem skipulagði og leiddi uppreisn farþegana gegn hryðjuverkamönnum um borð í flugi 93. Hann þótti afar öflugur og kappsmikill íþróttamaður í menntaskóla með mikla leiðtogahæfileika. Eftir menntaskóla innritaðist hann í bandaríska flughersskólann. Þar gekk hann í gegnum svokallaða „Basic Cadet Training“, sem er afar ströng herþjálfun sem reynir á líkamlegt úthald, aga og getu til að starfa undir mikilli andlegri og líkamlegri pressu. Hann flutti sig síðar yfir í almennt viðskiptanám, en þessi bakgrunnur skildi mikið eftir sig.
Mark Bingham: 31 ára, rúbbíleikaður sem var tæpir tveir metrar á hæð og spilaði með háskólaliði UC Berkeley. Hann hafði stuttu áður mætt og yfirbugað vopnaðan ræningja í eigin persónu. Hann var opinskár samkynhneigður maður og átti stóran þátt í að stofna San Francisco Fog, fyrsta rúgbýfélagið á vesturströnd Bandaríkjanna sem var sérstaklega opið og án kvaða fyrir samkynhneigða karla. Hugrekki hans og líkamsburðir áttu stóran þátt í að brjóta niður staðalímyndir samfélagsins gagnvart samkynhneigðum karlmönnum á þessum tíma. Skömmu áður en þeir létu til skarar skríða hringdi Mark í móður sína, Alice Hoagland, og sagði: „Ég vil bara segja þér að ég er í flugvél sem hefur verið rænt... Ég elska þig svo heitt.“
Jeremy Glick: 31 árs, bandarískur háskólameistari í júdó og jafnframt öflugur júdóþjálfari. Hann sagði við eiginkonu sína í símtali: „Við ætlum að ráðast á flugræningjana.“
Todd Beamer: 32 ára, var mjög líkamlega öflugur og vel vaxinn. Hann var um það bil 1,85 metrar á hæð og rúmlega 90 kíló. Hann hafði gríðarlegan bakgrunn í íþróttum, bæði verið í hafnarbolta og í körfubolta á háskólastigi hjá Fresno State University og síðar hjá Wheaton College. Samstarfsfólk og vinir lýstu honum sem manni í mjög góðu formi sem elskaði keppni og gafst aldrei upp.
Alan Beavan: 52 ára, nýsjálenskur lögmaður sem var tæplega 1,93 metrar á hæð og þekktur fyrir mikla líkamsburði. Rauk af stað, að talið er, í aðgerðirnar þegar hann sá að Burnett, Bingham, Glick og Beamer voru komnir af stað gegn flugræningjunum.
Auk þeirra tóku fleiri farþegar og áhafnarmeðlimir eins og flugfreyjurnar Sandra Bradshaw og CeeCee Lyles virkan þátt í að sjóða vatn og undirbúa árásina með því að ryðjast á flugstjórnarklefann með matarkerrunni. Saman tókst þeim að koma flugræningjunum í opna skjöldu, sem neyddi þá til að hrapa vélinni á akri í Pennsylvaníu áður en hún náði skotmarki sínu. Stuðst er við þessar heimildir, um atburði innan flugvélanna í gegn um símtöl sem farþegar hringdu í sína nánustu þegar þeir urðu hræddir og og fóru að óttast um líf sitt. Einnig hefur verið stuðst við hljóðupptökur úr stjórnklefa flugvélarinnar þar sem mikið er um brambolt og heyrast bæði skipanir bölf og ragn á bæði ensku og arabísku. Einnig heyrist skilmerkilega þegar verið var að keyra matarvagninn á dyr flugstjórnarklefans. En allt kom fyrir ekki og Ziad Jarra lét, að talið er, flugvélina bomba niður á staðnum á akur í miðri sveit í Pennsylvaniu, þar sem að hann sá að hann fengi ekki næði til að klára verkið sem var að fljúga vélinni á tiltekið skotmark. Líklega var það Hvítahúsið eða þinghúsið U.S. Capitol Building í Washington.
Talað um að samverkamenn Atta og hinna sem stýrðu flugvélunum hafi ekki þó ekki vitað hvað verða skyldi og haldið að lenda ætti flugvélunum á næsta flugvelli og krefjast lausnarghalds fyrir farþegana. Talið er að þeir einu sem raunverulega vissu hvað til stæði hafi eingöngu verið þeir sem stýrðu sjálfum vélunum eða einungis fjórir af þeim nítján sem að flugránunum stóðu.
Tuttugasti flugræninginn
Zacarias Moussaoui, frakki af Marokkóskum ættum, fæddur þann 30 maí 1968. Hann hefur oft verið kallaður „tuttugasti flugræninginn” eða the „20th hijacker”. Moussaoui mætti í flugskólann Pan Am International Flight Academy í Minnesota í ársbyrjun 2001 og hóf þar nám. Sótti hann mikið í að æfa sig í flughermi fyrir Boeing 747 farþegaþotur. Flugkennari hans, Clarence Prevost, og stjórnendur skólans urðu fljótt mjög tortryggnir vegna nokkurra þátta. Moussaoui hafði nánast enga flugreynslu en vildi samt læra á eina stærstu farþegaþotu heims. Hann borgaði alla þjálfunina, sem kostaði 6.800 Bandaríkjadali, með staðgreiðslu í 100 dollara seðlum. Hann hafði sýnilegar ranghugmyndir um flug og flugvélar yfirhöfuð og spurningar hans í tímum sýndu mikla vanþekkingu á undirstöðuatriðum flugs. Svo sýndi Moussaoui sérstakan áhuga á sjálfstýringu og stjórnun sem og stýringar vélarinnar á flugi en var minna áhugasamur um það hvernig flugstjórar bera sig að við flugtak eða lendingar vélanna.
Flugskólinn hafði samband við alríkislögregluna FBI sem handtók Moussaoui þann 16. Ágúst 2001. Hann var tæknilega tekinn höndum vegna þess að vegabréfsáritun hans var runnin út. Þrátt fyrir að ákafir rannsóknarlögreglumenn í Minnesota hafi grunað að Moussaoui hafi ætlað að ræna flugvél, fengu þeir ekki heimild frá yfirmönnum sínum hjá FBI í Washington til að leita í tölvu hans eða persónulegum munum fyrr en eftir 11. september. Í opinberri rannsóknarskýrslu var þetta kallað „hið glataða tækifæri“ eða “the missed opportunity” þar sem í tölvu hans fundust síðar gögn og símanúmer sem tengdu hann beint við skipuleggjendur árásanna og klárlega hefði mátt koma í veg fyrir þær hörmungar sem dundu á í Bandaríkjunum þann 11. September 2001.
Moussaoui játaði síðar sök og sagði að áætlun sín hefði verið að fljúga farþegaþotu á Hvíta húsið í Washington. Hann afplánar nú lífstíðarfangelsi án möguleika á reynslulausn í hinu alræmda ADX Florence, ofur öryggisfangelsinu í Colorado.
Flug 23 og dularfullu mennirnir
Lengi hefur verið grunur um að Al-Kaída hafi ætlað að nota fimmtu flugvélina þennan örlagaríka morgun eða flug United Airlines 23. Sú vél átti að fljúga frá New York til Los Angeles en fluginu var aflýst á flugbrautinni eftir að árásirnar hófust. Í ljós kom að fjórir grunsamlegir farþegar á fyrsta farrými hurfu í miðri ringulreiðinni og fundust dúkahnífar faldir í sætisvösum í vélinni næsta dag, sem bendir sterklega til þess að hún hafi átt að vera hluti af árásinni. Mjög fljótlega náðist í skottið á þessum mönnum en þeir höfðu komist inn í flugvélina á fölskum skilríkjum og voru yfirheyrðir lengi vel en ekkert náðist að sanna á þá um að þeir hafi ætlað að fremja hryðjuverk. Margt bendir þó sterklega til þess m.a. flugfreyja sem sagði svo fá að þegar einn mannana yfirgaf vélina spurði hann hana lágum rómi: Náðu þeir Hvíta Húsinu?
Flugstjórinn Tom Manello hefur haft sig mikið í frammi við að nöfn mannana verði gerð opinber en ekki haft erindi sem erfiði. Mannello hefur beinum orðum sagt: „Ég trúi því núna að það sé líklegra en ekki að við höfum verið fimmta flugvélin.“ Hann telur að aðeins heppni eins og seinkun á flugvelli og flugbannið hafi komið í veg fyrir að vélinni yrði rænt. Eins voru þessir ónafngreindu menn mjög æstir og sýnilega pirraðir yfir því að vélin skyldi ekki fara í loftið og einn þeirra krafðist þess beinum orðum og hástöfum að fyrirskipanir frá flugturni yrðu virtar að vettugi.
Mannello telur að hryðjuverkamennirnir hafi átt samverkamenn á jörðu niðri sem áttu að koma vopnum fyrir í vélinni. Þar sem dúkahnífar fundust í raun í sætisvösum á fyrsta farrými í flugvél sem stóð við hliðina á hans vél, telur hann að mistök hafi átt sér stað. Sú vél var með raðnúmer sem var nánast alveg eins og á hans vél og munaði aðeins einum tölustaf. Hann telur að vopnin hafi einfaldlega verið faldar í rangri flugvél. Mannello hefur lýst yfir miklu svekkelsi gagnvart bandarískum yfirvöldum. Þrátt fyrir að FBI hafi yfirheyrt alla áhöfnina leynilega á sínum tíma og látið flugfreyjur bera kennsl á grunsamlega farþega, þá var flug United 23 aldrei nefnt í opinberu 9/11 rannsóknarskýrslunni. Hann segir að stjórnvöld hafi aldrei gefið áhöfninni né flugfélaginu neinar skýringar eða lokasvör. Það hafi skilið eftir opin sár í aldarfjórðung.
